JİTEM Nedir?

1. Kısa cevap

“JİTEM var mıydı?” sorusu yıllarca iki uç cevap arasında tartışıldı. Bir tarafta “JİTEM diye bir şey hiç olmadı” diyenler, diğer tarafta “1990’ların bütün faili meçhullerini tek merkezden yöneten gizli bir ordu” anlatısı vardı. Bu konuda yıllardır belgeleri, mahkeme kararlarını ve tanıklıkları inceliyorum. Vardığım sonuç, iki cevabın da elimdeki kayıtları aşan basitleştirmeler olduğu.

Bu sayfada JİTEM hakkında en çok sorulan soruları, Gölgedeki Teşkilat kitabımdaki araştırmaya dayanarak cevaplıyorum. Her bilginin yanında kanıt seviyesi yer alıyor. Etiketlerin anlamı için Yöntem sayfasına bakabilirsiniz.

2. JİTEM’in açılımı nedir?

JİTEM, Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele ifadesinin baş harflerinden oluşur.

Mahkemeye gönderilen bir Jandarma yazısında, Kasım 1988’de “Jandarma İstihbarat Grup Komutanlığı” adının “Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele Grup Komutanlığı” olarak değiştirildiği açıkça yazılıdır. Aynı yazıya göre bünyedeki İstihbarat Tim Komutanlığı’nın adı da “Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele Birlik Komutanlığı” olmuştur (Yeni Şafak, 2009). BELGELENDİ

Yani “JİTEM” adı uydurma bir kısaltma değildir; Jandarma’nın kendi yazışmalarında geçen bir birim adının kısaltmasıdır.

3. Resmî kayıtlar ne diyor?

JİTEM tartışmasındaki kafa karışıklığının büyük bölümü, farklı dönemlere ait farklı gerçeklerin tek bir “JİTEM neydi?” sorusuna sıkıştırılmasından doğuyor. Bu yüzden önce resmî kayıtlardaki kurumsal çizgiyi sırayla vermek istiyorum:

Bu tablodan çıkardığım sonuç şu: 1987’de başlayan bir Jandarma istihbarat yapılanması resmî kayıtlarla belgelidir. 1988–1990 arasında bu yapılanma için “JİTEM” adı resmen kullanılmıştır. 1990 sonrasında ise benzer yapılar farklı adlarla ve farklı komuta ilişkileriyle 2001’e kadar sürmüştür.

4. Devlet JİTEM’in varlığını kabul ediyor mu?

Bu sorunun cevabı, hangi kuruma ve hangi yıla baktığınıza göre değişiyor. İki resmî cevap birbirinden belirgin biçimde farklıdır:

• Genelkurmay (2009): Bir mahkemenin sorusuna verdiği cevapta, geçmişte ve bugün JİTEM adlı bir yapının bulunmadığını bildirmiştir (Hakikat Adalet Hafıza Merkezi). BELGELENDİ
• Jandarma Genel Komutanlığı (2009): Aynı dönemde mahkemeye gönderdiği yazıda, kuruluş ve kadrolarında JİTEM adı altında bir birimin bulunmadığını söylemiştir. Ama aynı yazıda Kasım 1988’deki isim değişikliğini ve bu yapının “geçici görev kuruluşuyla ve deneme mahiyetinde” bir süre uygulandığını da kabul etmiştir (Yeni Şafak, 2009). BELGELENDİ
• Jandarma Genel Komutanlığı (2012): Yapının 24 Kasım 1988 ile 14 Mayıs 1990 arasında yaklaşık 17 ay 21 gün faaliyet gösterdiğini, ancak kadroya alınmadığını ve normal teşkilat şemasında yer almadığını açıklamıştır. BELGELENDİ

Değerlendirmem: “Kadroda JİTEM adlı bir birim yoktu” ile “JİTEM adıyla bir yapı 17 ay boyunca faaliyet gösterdi” cümleleri birbiriyle çelişmiyor, ikisi aynı anda doğru olabilir. Kalıcı kadrolu bir birlik olmamak ile adının resmî yazışmalarda geçmesi farklı şeylerdir. Yine de iki resmî metin arasında bir tarih farkı var. 2009 yazısı önceki yapıya Mart 1990’da dönüldüğünü söylerken, 2012 açıklaması 14 Mayıs 1990 tarihini veriyor. DOĞRULANAMADI

5. JİTEM’i kim kurdu?

Bu soruda üç isim öne çıkıyor. Ancak üçünün “kuruculuk” ilişkisi aynı kanıt düzeyinde değil ve bunları birbirine karıştırmamak gerekiyor:

Bu yüzden “JİTEM’i X kurdu” diye tek bir cümle kurmuyorum. Doğru olan, bu üç iddianın farklı kanıt seviyelerinde olduğunu göstermektir. Ersever için ayrıntılı değerlendirme: Cem Ersever JİTEM’in kurucusu muydu?

6. JİTEM’in içinde kimler vardı?

Kaynaklarda subaylar, astsubaylar, istihbarat görevlileri, korucular, muhbirler, itirafçılar ve eski PKK mensupları aynı operasyon ağının içinde anılıyor. Bu tablo özellikle eski itirafçı Abdülkadir Aygan’ın anlatımlarında açıkça görülüyor. AKTARILDI

Bu yapının klasik bir askerî istihbarat teşkilatından çok daha karma olduğuna işaret eden birkaç somut kayıt var:

• Aygan, Jandarma’dan aldığı maaş belgesinin “görev yeri” bölümünde “JİTEM” yazdığını söylemiş ve bunu JİTEM’in en iyi kanıtı olarak sunmuştur. İDDİA EDİLDİ Bu önemli bir belge iddiasıdır; ancak tek başına JİTEM’in kadrolu bir kurum olduğunu kanıtlamaz.
• JİTEM Ana Dava özetine göre Arif Doğan’ın ikametinde yapılan aramalarda JİTEM personel ödemeleri ve masraflarıyla ilgili çok sayıda belge bulunmuştur. BELGELENDİ
• Aygan’ın anlatımı üzerine yapılan aramada Murat Aslan’ın cesedi bulunmuş ve DNA ile kimliklendirilmiştir. Bu, Aygan’ın anlatımının olgusal bir kısmını bağımsız olarak destekler; ama anlattıklarının tamamını doğrulamaz. BELGELENDİ

7. JİTEM sembolü, amblemi veya kimliği var mıydı?

Bu soru aramalarda sıkça geçiyor. Kısa cevap: belgeyle doğrulanmış bir JİTEM amblemi ya da kimlik kartı tespit edemedim.

• “Akrep amblemli kartvizit”: Arif Doğan 2011’de kamuoyuna akrep amblemli bir “JİTEM kartviziti” göstermiştir. Doğan’a göre kartın ön yüzünde bir akrep sembolü, arka yüzünde bir kod numarası ve “önce vatan sonra can” ifadesi vardı. Kartın sınırlı sayıda ve üniforma dışında kullanıldığını söylemiştir. İDDİA EDİLDİ Bu materyal yalnızca Doğan’ın kendi sunumuna dayanır; bağımsız bir doğrulamasını bulamadım. Güvenilirliğini düşük-orta seviyede değerlendiriyorum.
• ODTÜ’deki “JİTEM kimliği” olayı: Cumhuriyet’in 16 Mart 1995 tarihli haberine göre ODTÜ’de bir kişi adına “JİTEM kimliği” çıktığı ileri sürülmüş, olay daha sonra 26 öğrenciye açılan bir davaya uzanmıştır (kronoloji kaydı). AKTARILDI Kimlik kartının aslı görülmediği için gerçekliği kesinleşmiş değildir.

8. JİTEM hangi olaylarla ilişkilendiriliyor?

JİTEM adı özellikle 1989–1996 arasında Güneydoğu’da yaşanan faili meçhul cinayetler ve zorla kaybetmelerle ilişkilendirilir. Sitedeki araştırma dosyalarında bu ilişkinin kanıt seviyesini dosya dosya ayrı değerlendiriyorum. Örneğin:

• Vedat Aydın (1991), Musa Anter (1992), Cem Ersever ve Neval Boz (1993) dosyaları
• Kızıltepe, Cizre ve Dargeçit gibi toplu kaybetme ve öldürme dosyaları (JİTEM Kronolojisi)

Bu dosyaların bir kısmında JİTEM bağlantısı güçlü tanıklık ve belgelere dayanıyor; bir kısmında ise yalnızca iddia düzeyinde kalıyor. Hepsi için geçerli olan tek şey şu: JİTEM’in 1990’lardaki bütün faili meçhulleri işlediği iddiası, tek bir dosyada bile ceza yargılaması standardında kesinleşmemiştir. DOĞRULANAMADI

9. JİTEM davaları ne oldu?

JİTEM’le ilişkilendirilen başlıca davaların sonuçları şöyle:

Burada bir ayrımı özellikle vurgulamak istiyorum. Beraat kararı, mahkemenin sanıkların cezai sorumluluğunu mevcut delillerle sabit görmediği anlamına gelir. Zamanaşımı ise davanın esasına hiç girilmeden düştüğü anlamına gelir. İkisi de “olaylar yaşanmadı” demek değildir. Aynı şekilde, AİHM’in birden fazla kararında JİTEM adı doğrudan geçer; ama AİHM hiçbir kararda belirli kişileri fail olarak tespit etmemiş, devletin soruşturma yükümlülüğünü ihlal ettiğine hükmetmiştir. BELGELENDİ

Bir istisna da var: Mehmet Şerif Avşar dosyasında yerel mahkemeler bazı sanıkları mahkûm etmiştir. Ancak bu mahkûmiyetler JİTEM’in kurumsal sorumluluğunu değil, kişilerin cezai sorumluluğunu konu alır. BELGELENDİ

10. JİTEM hakkında yaygın yanlışlar

11. Özetle: JİTEM hakkında ne biliyoruz?

Kitabımın sonuç matrisindeki dikkat çekici bir örüntüyü burada da tekrarlamak istiyorum. Güçlü biçimde belgelenmiş konuların neredeyse tamamı JİTEM’in var olduğuna ilişkin. Kanıtlanamayan konuların neredeyse tamamı ise JİTEM’in tek ve kesintisiz bir örgüt olarak belirli suçları işlediği iddialarına ilişkin.

Bu ikisi aynı şey değil. JİTEM’in tarihsel varlığı artık tartışma konusu olmaktan çıkmıştır. Belirli olaylardaki sorumluluk ise her dosyada ayrı ayrı, kendi kanıtlarıyla değerlendirilmek zorundadır. Bu sitede ve kitapta yapmaya çalıştığım şey tam olarak bu.

12. Kaynaklar