Birinci MİT Raporu

1. Kısa cevap

Türkiye’nin yakın tarihinde birçok “MİT raporu” var ve sık sık birbirine karıştırılıyor. Bu dosya yalnızca birincisini, yani 1987 tarihli Banker Bako raporunu konu alıyor. 1996’da Doğu Perinçek’in açıkladığı “İkinci MİT Raporu” (Çiller Özel Örgütü), 1997 tarihli Kutlu Savaş raporu, Susurluk sonrası “Üçüncü MİT Raporu” ve 1998 tarihli MİT Teftiş Kurulu raporu başka belgelerdir.

Kanıt etiketleri: BELGELENDİ resmî kayıt ya da çok sayıda bağımsız kaynakla doğrulanan bilgi · AKTARILDI başka bir kaynak tarafından nakledilen bilgi · TANIKLIK kişinin kendi anlatımı · İDDİA EDİLDİ ileri sürülen ama doğrulanmayan iddia · DOĞRULANAMADI yeterli kaynak bulunamayan bilgi · ÇELİŞKİLİ kaynakların farklı anlattığı nokta.

2. Arka plan: 1980’ler, MİT ve yeraltı dünyası

12 Eylül 1980 darbesinin ardından gelen yıllarda kaçakçılık, uyuşturucu ve silah ticareti devletin güvenlik gündeminde üst sıralara çıktı. MİT, 6 Ocak 1983’te kaçakçılıkla ilgili bir Güvenlik Dairesi kurdu; 1 Haziran 1983’te bu dairenin başına Mehmet Eymür getirildi (Bianet kronolojisi). AKTARILDI

Babalar Operasyonu (1984). 9 Şubat 1984’te Emniyet Genel Müdürlüğü Kaçakçılık İstihbarat ve Harekât Daire Başkanlığı’ndan Atilla Aytek ile MİT Güvenlik Dairesi’nden Mehmet Eymür, Genelkurmay Başkanlığı’nın onayıyla, dönemin tanınmış yeraltı dünyası isimleri Dündar Kılıç, Behçet Cantürk ve Abuzer Uğurlu’yu gözaltına aldı (Bianet). AKTARILDI “Babalar Operasyonu” olarak anılan bu gözaltılar sırasında alınan ifadeler ve toplanan bilgiler, üç yıl sonra hazırlanacak raporun temel malzemesini oluşturdu. AKTARILDI

Ekip. Bu dönemde MİT’te Eymür’ün yanında, 1971’deki Ziverbey Köşkü sorgularından beri birlikte çalıştığı Hiram Abas ve 1986’dan itibaren Korkut Eken vardı. Ağustos 1986’da Hayri Ündül MİT Müsteşarı, Hiram Abas müsteşar yardımcısı oldu. AKTARILDI Abas’ın Başbakan Turgut Özal’a yakın olduğu ve “MİT’in ilk sivil müsteşarı” olacağı gözüyle bakıldığı aktarılıyor (Milliyet, 26 Eylül 2012). AKTARILDI

1986 brifingi. Bianet’in kronolojisine göre Eymür 1986’da vali ve kaymakamlara “Kaçakçılık ve Devletin Güvenliği” başlıklı bir brifing verdi ve bu brifingde dağıtılan bir raporda Mehmet Ali Ağca, Abdullah Çatlı ve Oral Çelik’in Türkiye’yi zor durumda bırakmak için Sovyetler Birliği ve Bulgar gizli servisi tarafından sağ örgütlere yerleştirilmiş provokatörler olduğu değerlendirmesi yer aldı (Bianet). AKTARILDI Bu, Birinci MİT Raporu’ndan önceki ve onunla karıştırılmaması gereken ayrı bir belgedir.

3. Rapor: kimlik bilgileri

4. Raporda neler ileri sürüldü?

Raporun tam metni kamu arşivlerinde bulunmuyor. Bir internet sitesinde 2010’da yayımlanan ve raporun transkripsiyonu olduğu belirtilen uzun bir metin var; ancak bu metin orijinal belgeyle karşılaştırılmadı. DOĞRULANAMADI Dönemin dergi yayınları ve sonraki gazetecilik çalışmalarından derlenebildiği kadarıyla raporun ana başlıkları şunlardı:

Rapordaki iddiaların akıbeti. Raporun “itham ettiği” emniyet mensupları hakkında tahkikat açılacağı Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından bildirildi. AKTARILDI Ancak bu iddiaların önemli bir kısmı yargıya taşınmadı ya da mahkûmiyetle sonuçlanmadı. Raporda adı geçen eski Genelkurmay Başkanı Necdet Üruğ, rapora karşı tazminat davası açtı ve kazandı. AKTARILDI Bu, raporun en az bir önemli iddiasının mahkeme önünde doğrulanamadığı anlamına geliyor. Bu nedenle rapordaki iddiaları hiçbir kişi hakkında kanıt olarak kullanmıyorum.

Ekler. Nokta dergisinin 4 Eylül 1988’de yayımladığı 125 sayfalık eklerin, 1984 Babalar Operasyonu sırasında ve sonrasında MİT’in kaçakçılık birimlerine verilmiş ifadeler ve istihbarat notlarından oluştuğu aktarılıyor. Bu belgelerde azınlık mensubu işadamlarına yönelik şantaj iddiaları, 1970’lerdeki silah kaçakçılığı operasyonları ve bir iş insanının şüpheli ölümüne dair iddialar yer alıyor. AKTARILDI Eklerin, 2010’daki internet transkripsiyonundaki ek listesiyle birebir örtüşmediği görülüyor; iki farklı versiyon ya da eklerin farklı bölümleri söz konusu olabilir. ÇELİŞKİLİ

5. Raporun sızdırılması

Rapor, hazırlandıktan yaklaşık üç ay sonra kamuoyuna ulaştı. Sızıntının nasıl gerçekleştiği, olayın en tartışmalı yönlerinden biri.

Yayım. 2000’e Doğru, raporu 7 Şubat 1988’de yayımladı; 14 Şubat 1988 sayısının kapak dosyası “MİT raporunu hazırlayanlar / Ses kayıtlarını açıklıyoruz” başlığını taşıyordu. AKTARILDI Dergi 1987’de Doğu Perinçek tarafından kurulmuştu ve 1992’ye kadar yayımlandı (Wikipedia). AKTARILDI Dergi hakkında toplatma kararı verildi; haberi yazan kişi ve yazı işleri müdürü hakkında dava açıldı. AKTARILDI Davanın sonucuna ulaşamadım. DOĞRULANAMADI

6. Özal ve referandum iddiası

Raporun neden istendiği sorusuna farklı cevaplar veriliyor.

Siyasi amaç iddiası. Cumhuriyet’in 2021 tarihli yazı dizisine göre Başbakan Özal, 1988’deki “siyasi yasakların kaldırılması” referandumu öncesinde Doğru Yol Partisi’ni güç duruma düşürmek için MİT içinde kendisine yakın gruptan bir rapor hazırlanmasını istedi. Aynı yazıya göre Özal basın mensuplarına da “Şu batık Banker Bako ile DYP’nin ilişkilerini bir araştırın” demişti (Cumhuriyet). İDDİA EDİLDİ Bu iddianın dayandığı birincil belge yazı dizisinde gösterilmiyor. DOĞRULANAMADI

Kurum içi rekabet açıklaması. Sonraki gazetecilik çalışmalarının bir kısmı raporu, MİT ile Emniyet arasındaki “yeraltı dünyasını kim kontrol edecek” mücadelesinin ilk somut örneği olarak görüyor (Odatv, 2023). AKTARILDI Bu okuma, raporun 1996 Susurluk sürecinde yeniden görünür hale gelen rekabetle bağlantısını açıklıyor.

Ordu–siyaset ilişkisi okuması. Aydınlık’ın 2026 tarihli bir yazısında raporun, Özal’ın ordu üzerinde sivil denetimi artırma çabalarıyla ve dönemin Genelkurmay Başkanı ile Kara Kuvvetleri Komutanı’nın etkisizleştirilmesiyle bağlantılı olduğu ileri sürüldü. İDDİA EDİLDİ Akademik literatürde de Özal döneminin ordu–siyaset ilişkileri üzerine çalışmalar bu olaya değiniyor (DergiPark). AKTARILDI

Bu üç açıklama birbirini dışlamıyor. Kesin olarak söylenebilecek olan, raporun hem hazırlanış hem de sızdırılış biçiminin dönemin siyasi rekabetinden bağımsız düşünülemeyeceği.

7. Kriz: 1987 Kasım – 1988 Mayıs

8. Kutlu Savaş’ın ilk teftişi

Olayın az bilinen bir ayrıntısı, raporla ilgili soruşturmayı yürütenlerden birinin, dokuz yıl sonra Susurluk raporunu yazacak olan Başbakanlık Teftiş Kurulu Başkanı Kutlu Savaş olması. Eymür, 8 Mart 1988’de Birinci MİT Raporu ile ilgili olarak Kutlu Savaş’a ifade verdi (Bianet). AKTARILDI Bu ifadenin metni kamuoyuna açıklanmadı. DOĞRULANAMADI

Kutlu Savaş’ın 1997 tarihli Susurluk raporu için bkz. Kutlu Savaş Susurluk Raporu dosyası. İki rapor arasındaki süreklilik, aynı isimlerin (Eymür, Eken, Ağar ve yeraltı dünyası figürleri) dokuz yıl arayla iki ayrı resmî incelemenin konusu olmasında görülüyor.

9. Rapordan sonra: kişiler ne oldu?

10. Birinci MİT Raporu ile Susurluk arasındaki çizgi

Birinci MİT Raporu’nu Susurluk’a bağlayan şey, iki olayda da aynı soruların aynı isimler etrafında sorulması:

• Aynı aktörler: 1987 raporunda adı geçen emniyet yöneticilerinden biri, 1996’da Susurluk skandalı patladığında İçişleri Bakanıydı. Raporu hazırlayan Eymür ise 1996’da MİT’in Kontr-Terör Dairesi’nin başındaydı.
• Aynı rekabet: 1987’de MİT’in kaçakçılık birimleri ile İstanbul Emniyeti arasında görülen rekabet, 1990’larda MİT’in bir kanadı ile Emniyet Özel Harekât çevresi arasında yeniden görüldü.
• Aynı sonuç: Her iki olayda da ağır iddialar içeren raporlar ortaya çıktı, siyasi kriz yaşandı, bazı yöneticiler görev değiştirdi; ancak iddiaların büyük kısmı yargı önünde sonuçlandırılamadı.

Bu nedenle Birinci MİT Raporu, sık sık “Susurluk’un öncesi” olarak anılıyor. Bianet’in 2001’de yayımladığı ve bu dosyanın kronolojisinin önemli bir kısmına kaynaklık eden derlemenin adı da budur (“Susurluk’un Öncesi”). Susurluk için bkz. 1996 Susurluk Kazası.

11. Kaynaklar arasındaki çelişkiler

12. Belgelerin nerede olduğu

Birinci MİT Raporu’nun orijinal nüshası hiçbir kamu arşivinde erişilebilir değil. Raporu bugün okumak isteyen bir araştırmacının başvurabileceği yollar şunlar:

Bu dosyanın bir sonraki sürümü için en değerli adım, Nokta’nın 4 Eylül 1988 sayısının ve 2000’e Doğru’nun Şubat 1988 sayılarının kütüphanede fiziksel olarak incelenmesi olacak.

13. Bugün bildiklerimiz

14. Belirsiz kalanlar

1. Orijinal metin: 23 sayfalık raporun ve 125 sayfalık eklerin orijinal nüshaları.
2. Sızıntı: Raporu basına kimin verdiği.
3. Amaç: Raporun siyasi bir amaçla mı, kurum içi bir hesaplaşmayla mı, yoksa rutin bir istihbarat çalışması olarak mı hazırlandığı.
4. Resmî ifadeler: Eymür’ün 8 Mart 1988’de Kutlu Savaş’a ve Taştemur’un savcılığa verdiği ifadelerin metinleri.
5. Davalar: 2000’e Doğru hakkındaki davanın ve Üruğ’un tazminat davasının dosya bilgileri ve kararları.
6. 164 kişi: Raporda adı geçen kişilerin tam listesi hiçbir yerde eksiksiz yayımlanmadı.
7. Ündül’ün mektubu: İstifa mektubu olduğu ileri sürülen metnin içeriği.

15. Sonuç

Birinci MİT Raporu, bir istihbarat kurumunun kendi devletinin emniyet teşkilatını ve bürokrasisini yeraltı dünyasıyla ilişki kurmakla suçladığı ilk büyük belge olarak Türkiye’nin yakın tarihinde özel bir yerde duruyor. Raporun kendisi hiçbir zaman resmî olarak yayımlanmadı; hükümet onu “etüt” olarak küçültmeye çalıştı; hazırlayanlar görevden uzaklaştırıldı ve rapordaki iddiaların çoğu yargıya taşınmadı.

Buna rağmen rapor, sonraki on yılın olaylarını anlamak için hâlâ bir başlangıç noktası. Adı geçen isimlerin, kurumlar arası rekabetin ve cevapsız kalan soruların önemli bir kısmı 1996’da Susurluk’ta yeniden karşımıza çıktı.

Bu dosyada raporun ne olduğunu, nasıl kamuoyuna ulaştığını ve sonrasında ne olduğunu belgeye, aktarıma ve tanıklığa ayırarak anlattım. Rapordaki iddiaları ise bir kanıt olarak değil, 1987’de devletin bir kurumunun ileri sürdüğü iddialar olarak kaydettim.

16. Kaynaklar