Nihat Erim Dosyası

1. Dosya Kimliği

Adı: Nihat Erim Doğum: 17 Şubat 1912 - Kandıra, Kocaeli Meslek: Hukukçu, akademisyen, siyasetçi Parti: Cumhuriyet Halk Partisi Görevi: Türkiye Cumhuriyeti 13. Başbakanı Başbakanlık: 26 Mart 1971 - 22 Mayıs 1972 Ölüm tarihi: 19 Temmuz 1980 Yer: İstanbul, Dragos Olay: Silahlı suikast Fail örgütü: Devrimci Sol'un eylemi üstlenmesi Saldırganlar: Dönem soruşturma/yargı kayıtlarında Ahmet Karlangaç, Sadettin Güven ve örgüt yöneticileriyle bağlantılı isimler Örgüt liderliği bağlantısı: Dursun Karataş Önemli sonraki gelişme: Ahmet Karlangaç'ın gözaltında ölmesi Yargılama: Devrimci Sol ana davası / sıkıyönetim mahkemeleri Nihai temel sonuç: Erim suikastı Devrimci Sol tarafından üstlenilmiş ve örgüt mensupları bu eylem nedeniyle yargılanmıştır; ancak suikastın bütün emir-komuta ve uygulama zinciri bugünkü anlamıyla eksiksiz biçimde aydınlatılmış değildir. (Milliyet)

2. Nihat Erim Kimdi?

Nihat Erim, hukukçu ve akademisyen kimliğinin yanında Türkiye'nin en kritik siyasal dönemlerinden birinde başbakanlık yapmış bir siyasetçiydi.

1961 seçimleriyle yeniden parlamentoya girdi. 12 Mart 1971 askerî muhtırasının ardından hükümeti kurmakla görevlendirildi ve 26 Mart 1971'de başbakan oldu. 22 Mayıs 1972'de görevden ayrıldı. Anadolu Ajansı onu Türkiye'nin 13. başbakanı olarak kaydediyor. (Anadolu Ajansı)

Başbakanlığı sırasında:

• sıkıyönetim uygulamaları,
• siyasi örgütlere yönelik operasyonlar,
• devrimci hareketlere yönelik ağır güvenlik politikaları,
• Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idamlarına giden parlamenter süreç

dönemin temel başlıkları arasındaydı. (Anadolu Ajansı)

3. 12 Mart Dönemi Ve Erim'in Siyasi Rolü

Erim'in öldürülme motivasyonunu anlamak için başbakanlığının nasıl algılandığına bakmak gerekiyor.

AA, Erim hükümetini 12 Mart muhtırasından sonraki askerî vesayet döneminin siyasî yönetimi içinde değerlendiriyor ve hükümet döneminde sıkıyönetimin genişletildiğini, sol hareketlere yönelik sert tedbirlerin uygulandığını belirtiyor. (Anadolu Ajansı)

Dolayısıyla Devrimci Sol'un daha sonra yaptığı sahiplenme açıklamasında Erim'in:

“12 Mart döneminin sorumlusu”

olarak hedef gösterilmesi tarihsel bağlamla uyumludur. (Milliyet)

4. Deniz Gezmiş Ve İdam Süreci

Erim dönemiyle ilgili en kritik konulardan biri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın idamlarının gerçekleştiği siyasi süreçtir.

Erim başbakanlığı döneminde hükümet, parlamentoda bu idamların önünü açan siyasal sürecin içindeydi. AA'nın biyografik aktarımında Erim hükümetinin, sıkıyönetim ve devrimci hareketlere karşı uygulamalar yanında Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan'ın idamlarına giden süreci yönettiği belirtiliyor. (Anadolu Ajansı)

Daha sonra Devrimci Sol, Nihat Erim cinayetini:

Mahir Çayan ve arkadaşlarının intikamı

bağlamında üstlendi. (Anadolu Ajansı)

Burada dikkat:

Örgütün açıkladığı motivasyon → BELGELENDİ

Bu motivasyonun cinayetin tek ve kesin nedeni olduğu → ayrıca hukuki kanıt gerektirir.

5. 19 Temmuz 1980 - Suikast

Nihat Erim:

19 Temmuz 1980

günü İstanbul'da, evinin yakınındaki Dragos Deniz Kulübü civarında saldırıya uğradı.

Milliyet'in dönemsel/süreç anlatımında Erim'in otomobilinden inip kulübe doğru yürürken iki kişinin yanına yaklaştığı ve silahlarla ateş ettiği aktarılıyor. (Milliyet)

Bu nedenle:

Olay

Silahlı suikast → BELGELENDİ

Yer

Dragos / İstanbul → BELGELENDİ

Tarih

19 Temmuz 1980 → BELGELENDİ

6. Saldırının Gerçekleşme Biçimi

Milliyet'in 1999 tarihli ayrıntılı dosyasına göre:

• Erim otomobilinden indi,
• Dragos Deniz Kulübü'ne doğru yürüdü,
• iki kişi yanına yaklaştı,
• poşetlerde gizledikleri silahları çıkardılar,
• ateş ederek saldırıyı gerçekleştirdiler.

(Milliyet)

Bu anlatımda saldırının çok kısa sürede gerçekleştiği belirtiliyor.

Önemli ayrım Burası:

sonraki gazetecilik kaydı

olduğu için olay yeri balistik raporunun yerine kullanılmamalı.

7. Olay Yerine Bırakılan Bildiri

Suikastın hemen ardından olay yerine bir bildiri bırakıldı.

Daha sonraki yargılama aşamalarında sanıkların, cinayetin gerekçesini bu bildirideki çizgiyle açıkladıkları aktarıldı:

Erim ve Gün Sazak'ın, “12 Mart dönemi” ve devrimcilere yönelik uygulamalar nedeniyle cezalandırıldığı savunuldu. (Milliyet)

Burada:

Bildiri bırakılmış olması → BELGELENDİ

Bildirinin gerçekten eylemi yapan kişilerce bırakıldığı → dava dosyasındaki delillerle ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Ancak Devrimci Sol'un suikastı üstlenmiş olması, bu bildiriyi tarihsel bağlamda çok önemli hale getiriyor. (Anadolu Ajansı)

8. Devrimci Sol'un Suikastı Üstlenmesi

Bu dosyanın en güçlü unsurlarından biri:

Devrimci Sol'un 1980'de Nihat Erim suikastını üstlenmiş olmasıdır.

AA, örgütün:

• Gün Sazak
• Nihat Erim

suikastlarını üstlendiğini ve eylemleri “Mahir Çayan ve arkadaşlarının intikamı” olarak açıkladığını bildiriyor. (Anadolu Ajansı)

Bu nedenle:

Fail örgütü

Devrimci Sol → GÜÇLÜ ŞEKİLDE BELGELENDİ

Bu, bazı 1990'lı dosyalardaki belirsiz fail iddialarından farklıdır.

9. Devrimci Sol'un Motivasyonu

Örgütün açıklamasında Erim'in:

• 12 Mart dönemi politikaları,
• devrimcilere yönelik baskılar,
• idamlar

nedeniyle hedef alındığı ifade edildi. (Anadolu Ajansı)

Dolayısıyla dosyada:

Motivasyon iddiası → örgütün kendi açıklamasıyla belgeli

fakat:

“Erim yalnızca şu nedenle öldürüldü.”

gibi daha geniş psikolojik/siyasi çıkarımlar yapılmamalı.

10. İlk Dönemde Faillerin Bulunamaması

Suikastın hemen sonrasında faillerin kimliği net biçimde ortaya çıkarılamadı.

Milliyet'in kronolojisine göre:

• robot resimler çizildi,
• fakat sonuç alınamadı,
• hükümet ve İstanbul Emniyeti çeşitli açıklamalar yaptı,
• saldırının failleri uzun süre bulunamadı. (Milliyet)

Bu, 1980 Türkiye'sindeki siyasi şiddetin soruşturulmasındaki zorluklardan birini gösteriyor.

11. 12 Eylül Sonrası Operasyon

Milliyet'in aktardığına göre 12 Eylül 1980 askerî darbesinden kısa süre sonra, İstanbul polisi Devrimci Sol yapılanmasına yönelik operasyon gerçekleştirdi ve suikastın failleri olduğu ileri sürülen kişiler yakalandı. (Milliyet)

Bu operasyonda:

• Dursun Karataş,
• Ahmet Karlangaç,
• Sadettin Güven

ve başka örgüt mensuplarıyla bağlantılı kişiler ortaya çıktı. (Milliyet)

Dolayısıyla Erim cinayeti:

uzun süre faili meçhul kalmış

ama

12 Eylül sonrası geniş Dev- Sol operasyonları içinde yeniden somutlaştırılmış

bir dosyadır.

12. Ahmet Karlangaç

Dosyanın en dikkat çekici isimlerinden biri:

Ahmet Karlangaç

tır.

Milliyet, onu suikastın tetikçilerinden biri olduğu ileri sürülen kişi ve dosyanın kilit ismi olarak tanımlıyor. Polis açıklamasına göre Dragos Deniz Kulübü önünde Erim'e önce onun ateş ettiği ileri sürülmüştü. (Milliyet)

Ancak Karlangaç'ın soruşturmadaki akıbeti olağanüstü tartışmalıdır.

13. 17 Ekim 1980 - Ahmet Karlangaç'ın Ölümü

Ahmet Karlangaç, İstanbul Emniyet Müdürlüğü'nde gözaltındayken:

17 Ekim 1980

hayatını kaybetti.

Polisin açıklamasına göre:

“başını duvara vurarak intihar etti.”

şeklinde bir ölüm açıklaması yapıldı. (Milliyet)

Bu, dosyanın en tartışmalı noktalarından biri.

Arşiv statüsü

Karlangaç'ın gözaltında öldüğü → BELGELENDİ

Ölüm biçiminin resmî açıklaması → BELGELENDİ

Ölümün gerçekten intihar olup olmadığı → BU ARAŞTIRMADA KESİNLEŞMEDİ

Bu son cümle özellikle korunmalı.

14. Karlangaç'ın Ölümü Neden Önemli?

Çünkü Karlangaç:

Erim cinayetinin kilit şüphelilerinden biri

olarak görülüyordu.

Milliyet'in anlatımına göre emniyet, onun ifadesinden eylemin daha üst düzey bağlantılarını ortaya çıkarmayı bekliyordu. (Milliyet)

Ancak gözaltında ölmesi nedeniyle:

potansiyel bir doğrudan bilgi kaynağı

ortadan kalktı.

Bu nedenle bugün:

““Karlangaç'ın bildiği şeyler neydi?””

sorusu tarihsel olarak önemini koruyor.

15. Dursun Karataş

Dursun Karataş, Devrimci Sol'un liderliğinde öne çıkan isimdi.

Milliyet'in dava kronolojisine göre Erim suikastının eylem talimatının:

Dursun Karataş

ve

Hüseyin Solgun

tarafından verildiği ileri sürüldü. (Milliyet)

Burada Karataş:

örgütsel lider / talimat zincirinde adı geçen kişi

olarak konumlanıyor.

16. Hüseyin Solgun

Milliyet'in dava anlatımında Hüseyin Solgun:

Devrimci Sol Mahalleler Birimi İstanbul sorumlusu

olarak tanımlanıyor ve Erim cinayetinin talimatını Karataş'la birlikte verdiğinin ileri sürüldüğü aktarılıyor. (Milliyet)

Bu nedenle:

Talimat zinciri iddiası → Karataş + Solgun

şeklinde kaydedilebilir.

Ancak bu ifade:

dava dosyasında ileri sürülen fail/örgüt yapısı

olarak kullanılmalı.

17. Saddettin Güven

Sadettin Güven de suikastın uygulayıcıları arasında adı geçen kişilerden biridir.

1983 tarihli TBMM kaydında:

Harun Kartal, Aslan Tayfun Özkök, Ahmet Fazıl Ercüment Özdemir, Aslan Şener Yıldıran, Sadettin Güven ve Baki Altın

hakkındaki ölüm cezalarına ilişkin Başbakanlık tezkeresi yer alıyor. (Türkiye Büyük Millet Meclisi)

Dönemin yayınında ise bu kişilerin Nihat Erim ve Mahmut Dikler olayları nedeniyle yargılandıkları belirtiliyor.

Burada çok önemli bir arşiv notu:

Bu altı kişinin her birinin hangi eylemde hangi somut rolü aldığı, yalnızca bu toplu karar kaydından çıkartılamaz.

Bu nedenle isimleri:

“Erim dosyasında yargılanan Devrimci Sol sanıkları”

olarak tutmak daha güvenlidir.

18. Harun Kartal Ve Diğer Sanıklar

TBMM'nin 17. Dönem kaydı:

3/485 sayılı Başbakanlık tezkeresi

altında şu isimlerin ölüm cezalarından bahsediyor:

• Harun Kartal
• Aslan Tayfun Özkök
• Ahmet Fazıl Ercüment Özdemir
• Aslan Şener Yıldıran
• Sadettin Güven
• Baki Altın

(Türkiye Büyük Millet Meclisi)

Buradaki belge:

ölüm cezalarının yerine getirilmesine dair hükümet işlemi

niteliğinde.

Ancak bunu doğrudan:

““Bu altı kişinin tamamı Nihat Erim'i öldürdü.””

şeklinde yorumlamamak gerekir.

Çünkü belge aynı zamanda Mahmut Dikler eylemlerini de içeren bir dava bağlamına ilişkin.

19. “erim Cinayeti Failleri Yakalandı” Denebilir Mi?

Evet, fakat dikkatli biçimde. Dönem sonrası operasyonlarda Devrimci Sol mensuplarından birçok kişi yakalandı ve Erim cinayetiyle ilişkilendirildi. (Milliyet)

Ancak:

cinayetin bütün emir-komuta zincirinin ortaya çıkarılması

başka bir mesele.

Milliyet özellikle Dursun Karataş'ın sonradan cezaevinden kaçıp yurtdışına çıkması nedeniyle:

“cinayetin arkasındaki daha üst düzey bağlantıların tam olarak ortaya çıkarılamadığını”

belirtiyor. (Milliyet)

20. Dursun Karataş'ın Fırarı

Dursun Karataş:

Metris Cezaevi'nden firar etti

ve sonrasında yurtdışına çıktı.

Bu nedenle Erim cinayetindeki emir-komuta hattının tam olarak çözülmesi zorlaştı. (Milliyet)

1990'larda Karataş hakkında uluslararası arama/kırmızı bülten işlemleri de yapıldı. Hürriyet'in 2008 tarihli haberinde onun başka cinayetler yanında Nihat Erim suikastından idamla yargılanan bir örgüt lideri olduğu aktarılıyor. (Hürriyet)

21. Devrimci Sol Davası

1981'de açılan Devrimci Sol davasında sanık sayısının:

1.243

kişiye ulaştığı AA tarafından aktarılıyor. Davanın yaklaşık 11 yıl sürdüğü ve çok sayıda sanık hakkında çeşitli suçlardan ağır cezalar istendiği belirtiliyor. (Anadolu Ajansı)

Bu dava yalnızca Erim cinayetini değil, Devrimci Sol'un çok sayıdaki eylemini kapsayan geniş bir örgüt davasıydı.

Bu nedenle:

Devrimci Sol ana davasındaki her hüküm = Nihat Erim cinayeti hükmü

şeklinde düşünülmemeli.

22. Nihat Erim'in Cinayetindeki Yargı Sonucu

Mevcut kaynaklar:

• Erim cinayetinin Devrimci Sol tarafından üstlenildiğini,
• örgüt mensuplarının yargılandığını,
• bazı sanıkların ölüm cezasına çarptırıldığını,
• Dursun Karataş'ın firari olması nedeniyle örgütsel liderlik zincirinin tümüyle çözülemediğini

gösteriyor. (Anadolu Ajansı)

Bu nedenle dosyanın hukuki sonucu:

“Fail bulunamadı.”

şeklinde yazılmamalı.

Daha doğru:

““Suikast Devrimci Sol tarafından üstlenilmiş, örgüt mensupları hakkında yargılama yapılmış ve çeşitli ağır mahkûmiyetler verilmiştir; ancak eylemin bütün örgütsel emir-komuta zinciri eksiksiz biçimde ortaya konulamamıştır.””

23. Jitem / Kontrgerilla Bağlantısı Var Mı?

Burada dosyanın diğer çalışmalardan farkı çok belirgin.

Nihat Erim cinayetinin Devrimci Sol tarafından işlendiği yönünde güçlü tarihsel kayıt var.

Dolayısıyla:

JİTEM tarafından gerçekleştirildiği

şeklinde bir iddiayı temel fail teorisi olarak kurmak için aynı seviyede delil yok.

JİTEM bağlantısı

DOĞRULANAMADI

Kontrgerilla tarafından sahnelendiği

DOĞRULANAMADI

Devletin cinayeti örgütlediği

DOĞRULANAMADI

Bu nedenle kitabın JİTEM bölümü açısından Nihat Erim dosyası:

“JİTEM faili olarak doğrulanmayan, sol silahlı örgüt tarafından üstlenilmiş ve yargılamaya konu olmuş siyasi cinayet”

olarak sınıflandırılmalı.

24. “Başka güçler var mıydı?” sorusu

Milliyet'in uzun dönemli değerlendirmesinde:

Dursun Karataş'ın firarı nedeniyle Erim cinayetinin arkasında başka güçlerin bulunup bulunmadığının anlaşılamadığı ifade ediliyor. (Milliyet)

Buradaki önemli fark:

“Başka güçler olabilir”

ile

“Başka güçler vardı”

aynı şey değildir.

Arşivde:

alternatif/üst bağlantı ihtimali → açık soru

olarak tutulabilir.

25. 12 Eylül İle Cinayet Arasındaki Tarihsel Bağ

Nihat Erim suikastı:

19 Temmuz 1980

12 Eylül darbesi:

12 Eylül 1980

Arada:

55 gün

vardır.

Daha sonraki tarihsel çalışmalarda Erim cinayetinin zaten yüksek olan siyasi şiddet ortamını daha da ağırlaştırdığı ve darbe öncesi güvenlik krizinin sembolik olaylarından biri olduğu belirtiliyor. (Milliyet)

Ancak:

““Erim'i Devrimci Sol öldürdü, böylece 12 Eylül'ü hazırlamak için kullanıldı.””

şeklindeki ifade:

kanıtlanmış bir nedensellik değildir.

Bu yalnızca araştırma/historik yorum düzeyinde ele alınabilir.

26. Nihat Erim'in Ölümünün Tarihsel Önemi

Erim, Türkiye'de başbakanlık yapmış bir kişinin:

doğrudan hedef alınarak öldürüldüğü

nadir örneklerden biridir.

AA, 19 Temmuz 1980 suikastını Türkiye'nin 12 Eylül öncesindeki ağır siyasi şiddet ortamı içinde değerlendiriyor. (Anadolu Ajansı)

Bu nedenle Erim dosyası:

siyasi cinayetler tarihinin dönüm noktalarından biri

olarak değerlendirilebilir.

27. Kanıt Matrisi

28. Hukuki Durum

29. Devrimci Sol İle Jitem Dosyalarının Ayrılması

Bu dosyanın kitap açısından önemli metodolojik sonucu:

Daha sonraki JİTEM araştırmalarında 1990'lı yıllardaki faili meçhuller için:

“Devlet içi yapı mı?”

sorusu temel mesele.

Nihat Erim'de ise:

“Devrimci Sol'un eylemi”

çok daha doğrudan belgelenmiş durumda. (Anadolu Ajansı)

Dolayısıyla Nihat Erim dosyasını sırf kitap JİTEM üzerine olduğu için zorla JİTEM dosyasına dönüştürmek metodolojik olarak doğru olmaz.

Doğru yaklaşım:

““JİTEM açısından dışlama/karşılaştırma vakası.””

Yani:

Siyasi cinayet ≠ otomatik olarak JİTEM cinayeti.

30. Dosyanın En Önemli Çelişkisi

Buradaki en önemli çelişki:

Bir tarafta Devrimci Sol'un suikastı açıkça üstlenmesi. (Anadolu Ajansı)

Diğer tarafta Eylemi gerçekleştiren bütün kişilerin ve emir-komuta zincirinin eksiksiz biçimde ortaya çıkarılamamış olması. (Milliyet)

Dolayısıyla:

““Failler hakkında hiçbir şey bilinmiyor.””

yanlış.

Ama:

““Cinayetin bütün organizasyonunun kimlerden oluştuğu kesin olarak ortaya çıkarıldı.””

da doğru değil.

31. Ahmet Karlangaç'ın Ölümü İçin Özel Not

Bu olayı kitabın “şüpheli soruşturma ölümleri” bölümünde ayrıca kullanabiliriz.

Çünkü Karlangaç:

1. Erim suikastında önemli şüpheli olarak gösterildi. 2. Gözaltına alındı. 3. İfadesinin önemli olduğu düşünülüyordu. 4. 17 Ekim 1980'de gözaltında öldü. 5. Ölüm resmî olarak “başını duvara vurarak intihar” şeklinde açıklandı. (Milliyet)

Buna rağmen Karlangaç'ın öldürüldüğünü

gösteren kesin delil bu taramada bulunmadı.

Bu nedenle dosyada:

“Şüpheli ölüm iddiası”

olarak kullanılmalı.

32. Açık Kalan Araştırma Soruları

1. Ahmet Karlangaç'ın tam otopsi raporu ne diyor?

2. Gözaltı tutanakları ve nezarethane kayıtları mevcut mu?

3. Karlangaç'ın son ifadesi var mı?

4. Dursun Karataş hakkında Erim suikastına ilişkin hükmün tam metni ne?

5. Hüseyin Solgun hakkındaki hükmün tam gerekçesi ne?

6. Harun Kartal, Sadettin Güven ve diğer sanıkların hangi eylem için hangi cezayı aldığı tam olarak neydi?

7. Olay yerindeki bildirinin orijinali nerede?

8. Silah ve balistik raporlarının asli nüshaları mevcut mu?

9. Erim cinayetinin talimat zinciri hakkında mahkemenin kesin tespiti neydi?

10. Devrimci Sol'un suikastı üstlenmesinin asli bildirisi/basın arşivi nerede?

33. Zaman Tüneli

34. Sonuç

35. Nihai Arşiv Sınıflandırması