| Tarih | 1960–9 Temmuz 1961 |
| Yer | Ankara / Türkiye |
| Kategori | Darbeler ve siyasal rejim değişimleri |
| Araştırma çerçevesi | Resmî kayıtlar, mevzuat, yargı belgeleri, dönem basını ve akademik çalışmalar; kaynakların niteliği ayrı gösterilir. |
| Yayın ilkesi | Belge / İddia / Aktarım / Doğrulanamadı ayrımı; kesinlik iddiası oluşturmayan dil. |
Bu nedenle 1961 Anayasası yalnızca 9 Temmuz 1961 oylamasının sonucu olarak değil, 1960 müdahalesi ile 1980 müdahalesi arasındaki siyasal düzenin temel hukukî çerçevesi olarak okunmalıdır. Metnin hazırlanışı, halkoylaması ve sonraki değişiklikleri birlikte incelendiğinde dönemin siyasal sistemindeki dönüşüm daha açık biçimde görülür
1961 halkoylaması Türkiye'deki ilk anayasa referandumu oldu. Kabul oranının %61,5 olması, metnin toplumsal kabulünün önemli fakat oybirliğinden uzak olduğunu gösterdi. 1961 Anayasası daha sonra 1971 ve 1973'te önemli değişikliklerden geçti; böylece metnin ilk halinde tanınan bazı hak ve kurumların kapsamı daraltıldı veya yeniden düzenlendi.
Yeni anayasa aynı zamanda yürütmenin, yasamanın ve yargının yetki alanlarını daha ayrıntılı biçimde ayırdı. Cumhurbaşkanı, hükümet, Meclisler ve yargı organları arasındaki ilişkiler 157 maddelik metin içinde sistematik hale getirildi. Ancak anayasanın uygulanma dönemi boyunca siyasi partiler, öğrenci hareketleri, sendikal mücadeleler ve güvenlik tartışmaları nedeniyle anayasal düzenin sınırları sürekli olarak tartışıldı
1961 Anayasası, 1924 Anayasası'na göre daha ayrıntılı bir hak ve özgürlük düzeni kurdu. Yasama organı Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki meclisli hale getirildi; Anayasa Mahkemesi oluşturuldu; yargı bağımsızlığı, sosyal devlet ve sendikal haklar gibi alanlar anayasal düzeyde daha geniş biçimde düzenlendi.
Temsilciler Meclisi Anayasa Komisyonu tarafından hazırlanan taslak, çeşitli görüş ve düzeltmelerden geçirilerek 27 Mayıs 1961'de Kurucu Meclis tarafından kabul edildi. Anayasa 9 Temmuz 1961'de halkoyuna sunuldu; TBMM kayıtlarına göre geçerli oyların %61,5'i kabul, %38,5'i ret yönünde çıktı. Metin 20 Temmuz 1961'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi
27 Mayıs 1960 sonrasında yeni bir anayasa hazırlanması için önce hukukçulardan oluşan komisyonlar çalıştı. Daha geniş bir temsil arayışı sonucunda 13 Aralık 1960 tarihli 157 sayılı Kanunla Kurucu Meclis oluşturuldu. Kurucu Meclis, Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden meydana geldi ve 6 Ocak 1961'de çalışmalarına başladı.
1961 Anayasası'nın hazırlanması, 27 Mayıs 1960 müdahalesinden sonra ortaya çıkan yeni siyasal ve hukukî düzenin en önemli kurumsal çalışmalarından biri oldu. TBMM tarihçesine göre müdahalenin hemen ardından önce geçici bir anayasa düzeni kuruldu; daha sonra 13 Aralık 1960 tarihli 157 sayılı Kanunla Kurucu Meclisin oluşturulması kararlaştırıldı. Kurucu Meclis, Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisinden meydana geliyordu ve 6 Ocak 1961'de göreve başladı.
Temsilciler Meclisi içinde 9 Ocak 1961'de bir Anayasa Komisyonu oluşturuldu. Komisyon çalışmalarında bilim insanları tarafından hazırlanmış taslaklar ile Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinin hazırladığı tasarıdan yararlanıldı. 9 Mart 1961'de 156 madde ve 11 geçici maddeden oluşan tasarı Temsilciler Meclisine sunuldu. Bazı maddelerde anlaşmazlık çıkınca MBK ve Temsilciler Meclisinden eşit sayıda üyelerin yer aldığı Karma Komisyon devreye girdi ve metin yeniden düzenlendi.
Kurucu Meclis, anayasa metnini 27 Mayıs 1961'de kabul etti. Ardından metin halkoyuna sunulmak üzere ilan edildi ve 9 Temmuz 1961'de referandum yapıldı. TBMM kayıtlarında 10 milyondan fazla seçmenin oy kullandığı, geçerli oyların 6.348.191'inin kabul, 3.934.370'inin ret yönünde olduğu ve kabul oranının %61,5 olarak gerçekleştiği belirtilmektedir. Anayasa 20 Temmuz 1961'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
Yeni anayasa, 1924 Anayasası'ndan farklı olarak yasama, yürütme ve yargı arasındaki yetki dağılımını daha ayrıntılı biçimde düzenledi. Türkiye Büyük Millet Meclisi iki kanatlı hale getirildi; Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu birlikte yasama organını oluşturdu. Kanunların Anayasa'ya uygunluğunun denetlenmesi için Anayasa Mahkemesi kuruldu. Sosyal devlet ilkesi, sendikal haklar, üniversite özerkliği ve temel hak ve özgürlüklere ilişkin geniş bir düzenleme de metnin ayırt edici özellikleri arasındaydı.
1961 Anayasası'nın hikâyesi halkoylamasıyla bitmedi. 1969, 1970 ve özellikle 20 Eylül 1971 tarihli 1488 sayılı Kanun ile metinde önemli değişiklikler yapıldı; 1973'te de yeni değişiklikler geldi. Bu değişiklikler, anayasanın ilk halinde bulunan bazı güvencelerin kapsamını ve devlet organlarının yetki ilişkilerini değiştirdi. Dolayısıyla 1961 Anayasasını incelerken yalnızca referandum sonucuna değil, 1961-1980 arasındaki değişikliklere ve anayasanın uygulama sürecinde yaşanan siyasal çatışmalara da bakmak gerekir.
1961 Anayasası'nın hazırlanması, 27 Mayıs sonrasında kurulan Kurucu Meclis sürecinin merkezinde yer aldı. Temsilciler Meclisi ile Millî Birlik Komitesi arasında yürütülen çalışmalar sonucunda anayasa tasarısı 27 Mayıs 1961'de kabul edildi; tasarı 31 Mayıs'ta halkoyuna sunulmak üzere ilan edildi ve 9 Temmuz 1961'de halkoylaması yapıldı. TBMM'nin verdiği kesin sonuçlara göre geçerli oyların 6.348.191'i kabul, 3.934.370'i ret yönündeydi.
Yeni anayasa, 1924 Anayasası'na kıyasla daha ayrıntılı bir temel haklar rejimi kurdu. Çift meclisli yasama yapısı, Anayasa Mahkemesi, özerk üniversite anlayışı ve sosyal devlet ilkesi gibi kurum ve ilkeler metnin ayırt edici özellikleri arasında yer aldı. Yasama organı Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olarak düzenlendi.
1961 Anayasası 9 Temmuz oylamasında kabul edilmekle kalmadı; sonraki yıllarda birçok değişikliğe uğradı. 1971–1973 değişiklikleri bazı hak ve özgürlüklerin kullanımını daralttı. Bu nedenle anayasanın tarihini yalnızca 1961'deki kabul üzerinden değil, 1961-1980 arasında geçirdiği değişikliklerle birlikte izlemek gerekir.