Hüseyin Deniz Dosyası

3. Olayın tarihindeki kritik çelişki

Bu dosyanın en önemli teknik noktalarından biri budur.

AİHM Komisyonu AİHM Komisyonu'nun 1998 tarihli raporunda Hüseyin Deniz:

“8 August 1992”

tarihinde öldürülmüş olarak kayda geçirilmiştir. Aynı raporda hükümet, cinayetin şüphelisinin Hizbullah örgütünden olduğunu ve yakalandığını, yargılamanın 1 Nisan 1996'da başladığını belirtmektedir.

AİHM Komisyonu'nun olay listesinin 32. paragrafında da Deniz 8 Ağustos 1992 tarihinde öldürülen Özgür Gündem çalışanı olarak yazılmıştır.

TİHV TİHV'nin 1992 raporu olayı farklı tarihlerle daha ayrıntılı verir:

9 Ağustos: saldırı ve ağır yaralanma

10 Ağustos: hastanede ölüm.

Amnesty International 11 Ağustos 1992 tarihli acil eylem belgesinde Amnesty açık biçimde:

9 Ağustos 1992 sabahı saldırıya uğradı, Urfa Devlet Hastanesi'ne kaldırıldı ve sonrasında öldü

demektedir. (amnesty.org)

Amnesty'nin “Walls of Glass” raporu da Deniz'i 9 Ağustos'ta bir kurşunla başından vurulmuş, ardından hayatını kaybetmiş gazeteci olarak verir.

Human Rights Watch 1992'nin dönemsel raporu:

9 Ağustos'ta ağır yaralandı, 10 Ağustos'ta öldü

şeklinde açık kayıt veriyor. (Human Rights Watch)

CPJ CPJ de saldırı tarihini:

9 Ağustos 1992

olarak kaydediyor.

Sonuç Bu nedenle kronolojiye tek satır halinde:

“8 Ağustos 1992'de öldürüldü.”

yazmak yerine şu yapı çok daha sağlamdır:

“9 Ağustos 1992 sabahı Ceylanpınar'da silahlı saldırıya uğradı; 10 Ağustos 1992'de hayatını kaybetti. AİHM Komisyonu'nun 1998 raporu olayı 8 Ağustos 1992 olarak kaydetmektedir.”

Bu, dosyadaki tüm kaynakları saklar.

4. Saldırının gerçekleşmesi

Dönemsel kaynaklar saldırının sabah saatlerinde meydana geldiği konusunda birleşmektedir.

Cumhuriyet'in 10 Ağustos 1992 tarihli haberine göre Hüseyin Deniz:

• evinden işyerine giderken,
• Ceylanpınar'da Gazi Caddesi Dörtyol kavşağında,
• yaklaşık 07.45'te,
• arkadan yaklaşan bir kişinin ateş etmesi sonucunda

başından ağır yaralanmıştır. Haberde tek kurşun bilgisi de verilir. (egazete.cumhuriyet.com.tr)

CPJ'nin daha ayrıntılı anlatımında ise:

• iki kişi Deniz'e sol ve sağ taraftan yaklaşmış,
• üçüncü kişi arkadan gelmiş,
• üçüncü kişi tek kurşunu boyun bölgesine sıkmış,
• saldırganlar olay yerinden uzaklaşmıştır. (refworld.org)

Bu iki kaynak arasında saldırganların pozisyonlarında ayrıntı farkı var; fakat temel olay ortak:

Hüseyin Deniz, sabah işe giderken silahlı saldırıya uğradı ve ağır yaralandı.

5. Tek kurşun

Birden çok bağımsız kaynak saldırıda:

tek mermi

kullanıldığını bildiriyor.

Amnesty baştan tek kurşun; Cumhuriyet başından tek kurşun; CPJ boyun bölgesine tek kurşun kaydediyor. (amnesty.org) (Cumhuriyet E-Gazete)

Bu nedenle diğer dosyalardaki gibi “kaç kurşun” tartışması burada daha sade:

Tek kurşun — kaynaklar arasında güçlü ortaklık.

6. Saldırının yeri

Kaynaklar:

Ceylanpınar, Şanlıurfa

üzerinde birleşiyor.

Cumhuriyet olay yerini Gazi Caddesi Dörtyol kavşağı olarak veriyor. (egazete.cumhuriyet.com.tr)

CPJ de Ceylanpınar'da ofise giderken saldırıya uğradığını kaydediyor. (refworld.org)

TİHV ise Ceylanpınar'da vurulduğunu belirtiyor. (tihv.org.tr)

Arşiv için Ceylanpınar → BELGELENDİ

Gazi Caddesi Dörtyol kavşağı → dönemsel basın kaydıyla güçlü

7. Hastane süreci

Hüseyin Deniz saldırı sonrasında Şanlıurfa Devlet Hastanesi'ne götürüldü.

Ameliyat edildi. Cumhuriyet 10 Ağustos tarihli haberinde iki saatlik bir beyin ameliyatı geçirildiğini ve durumunun çok ağır olduğunu bildiriyor. (egazete.cumhuriyet.com.tr)

TİHV ve Human Rights Watch kayıtlarında ölümün 10 Ağustos tarihinde gerçekleştiği belirtiliyor.

Sonraki aile anlatımlarında ise gerekli müdahalenin yetersiz olduğu ve ailenin girişimiyle Diyarbakır'a sevk edilmeye çalışıldığı ileri sürülmektedir. Ancak bu ikinci bölüm:

aile/sonraki tanıklık

olarak tutulmalıdır. (mezopotamyaajansi.com)

8. Önceden tehdit ve takip iddiaları

Bu dosyanın önemli unsurlarından biri de öldürülmeden hemen önce takip edildiğini söylemiş olmasıdır.

Bianet'te gazeteci arkadaşı Bayram Balcı:

Hüseyin'in öldürülmeden birkaç gün önce takip edildiğini söylediğini

ve çevresindekileri dikkatli olmaları için uyardığını aktarıyor.

Bu bilgi:

tanıklık aktarımı

niteliğindedir.

Ayrıca CPJ, meslektaşlarının Deniz'in son yazısı nedeniyle öldürüldüğünü düşündüğünü belirtmektedir. (refworld.org)

9. Son yazısı ve olası motiv

CPJ'ye göre Deniz'in son yazısı:

ana akım basın ile devlet arasındaki işbirliği

iddiasını ele alan bir yazıydı.

Meslektaşları, ölümünün bu yazıyla bağlantılı olduğuna inanıyordu. (refworld.org)

Burada çok dikkatli olmak gerekir:

Kaynak ne diyor? Meslektaşlarının değerlendirmesi.

Bizim söylememiz gereken

“CPJ, Deniz'in meslektaşlarının son yazısıyla bağlantılı bir motivden söz ettiğini aktarmaktadır.”

Söylemememiz gereken

“Hüseyin Deniz bu yazısı nedeniyle öldürüldü.”

Çünkü ikinci cümle kesin nedensellik kurar.

10. İlk soruşturma

İlk aşamada cinayet faili meçhul olarak kaldı.

TİHV 1992 raporu, olayın hemen ardından:

• Nihat Beşkat adlı lise öğrencisinin “öldürülmesine yardım ettiği” iddiasıyla gözaltına alındığını,
• Halil Göv adlı lise öğrencisinin arandığını,
• 14 Ağustos'ta Beşkat'ın tanıklar tarafından teşhis edilememesi üzerine serbest bırakıldığını

aktarıyor. ([turn891259search50)

Cumhuriyet'in 12 Ağustos tarihli haberinde de Ceylanpınar Emniyet Müdürü Yaşar Acar'ın Beşkat'ın gözcü olduğunu ve Halil Göv'ün tetikçi olarak arandığını açıkladığı görülüyor. ([turn957941search0)

Bu ilk soruşturma hattı çok önemli.

Fakat Beşkat'ın gözaltına alınması:

suçluluğunun kanıtı değildir.

Nitekim TİHV, onun tanıklarca teşhis edilmediği için serbest bırakıldığını kaydediyor. ([turn891259search50)

11. Nihat Beşkat ve Halil Göv

Burada dönemin basını ile soruşturma makamlarının tutumu arasında önemli farklar var.

Cumhuriyet'e göre Emniyet Müdürü:

• Nihat Beşkat'ı gözcü,
• Halil Göv'ü tetikçi

olarak nitelendirmiştir. ([turn957941search0)

Özgür Gündem ise daha da ileri giderek iki kişiyi doğrudan katiller olarak göstermiştir. Marmara Üniversitesi'ndeki akademik çalışmada bu durum ayrıntılı biçimde aktarılır; gazetenin yeterli soruşturma yapılmadan kişilerin kimliklerini açık ettiği ve bunun etik açıdan sorunlu olduğu değerlendirilir. ([turn957941search36)

Bu nedenle:

Polis açıklaması → resmî şüphe

Özgür Gündem'in yayını → basın iddiası

Mahkemece kesinleşmiş fail → YOK

şeklinde üçe ayırmalıyız.

12. Hizbullah bağlantısı

Dosyanın ikinci aşaması burada başlıyor.

TİHV'nin 1992 raporunda Eylül 1992'de Ceylanpınar'da bazı öldürme ve bombalama olaylarının faili olmakla suçlanan 8 Hizbullah yanlısının gözaltına

Amnesty'nin Kasım 1992 tarihli iç yazışması daha da açık:

Ceylanpınar'da dokuz Hizbullah üyesi olduğu ileri sürülen kişi yakalanıp suçlandı; polis, Deniz cinayetinin faili olarak gözaltındakilerin işaret ettiği bir kişinin arandığını açıkladı. (amnesty.org)

Bu, Hizbullah hattının yalnızca sonradan oluşturulmuş bir teori olmadığını gösteriyor.

Fakat Hizbullah üyelerinin yakalanması

≠

Hüseyin Deniz cinayetinin hukuken Hizbullah tarafından kesin işlendiğinin kanıtlanması

Bu ayrım dosyanın merkezidir.

13. 1993 TİHV raporu — Mehmet Gül hattı

TİHV'nin 1993 raporu çok daha somut bir adım kaydeder.

Diyarbakır DGM Savcılığı:

11 kişi hakkında

“Ceylanpınar'daki bazı silahlı saldırılara katılan Hizbullah üyeleri”

iddiasıyla dava başlatmıştır.

İddianamede sanıklardan Mehmet Gül'ün, Hüseyin Deniz'in ölümüne yol açan saldırıya katıldığı belirtilmiştir. TİHV, Deniz'in 9 Ağustos 1992'de yaralandığını ve 10 Ağustos'ta öldüğünü açıkça yazar. ([turn656197view1)

Bu, dosyanın çok önemli bir aşamasıdır.

Kanıt seviyesi İDDİANAMEDE İSNAT EDİLDİ

Ama:

İDDİANAME = MAHKÛMİYET DEĞİL.

Dolayısıyla Mehmet Gül için:

“Hüseyin Deniz'i öldürdü.”

yazamayız.

Doğru form:

“1993 tarihli TİHV raporuna göre, Diyarbakır DGM Savcılığı'nın Hizbullah üyeliği ve Ceylanpınar'daki silahlı saldırılara ilişkin iddianamesinde Mehmet Gül'ün Hüseyin Deniz'in öldürülmesiyle sonuçlanan saldırıya katıldığı ileri sürülmüştür.”

14. Mehmet Şah Bakır hattı

Dosyanın daha sonraki ve en önemli kriminal gelişmesi budur.

Bianet'e göre 1994 yılında, Hüseyin Deniz cinayetinde kullanıldığı belirtilen Makarov marka tabanca, Hizbullah mensubu olduğu ileri sürülen Mehmet Şah Bakır'ın üzerinde bulundu.

Aynı silahın 12 farklı cinayette kullanıldığı belirtildi. ([turn958070search1)

Bu noktadan sonra Bakır, Deniz cinayeti dahil bir dizi cinayetle ilgili yargılamaya dahil edildi.

Bu bilgi farklı kaynaklarda da tekrarlanıyor. ([turn753327search0turn753327search2)

Burada kritik ayrım Silahın Bakır'ın üzerinde bulunması

→ çok önemli kriminal bağlantı.

Fakat

Bakır'ın Deniz'i öldürdüğünün kesinleşmesi

→ ayrı bir hukukî meseledir.

15. Mehmet Şah Bakır hakkında dava

Bianet'in dosyasına göre:

• 2001'de Diyarbakır 4 No'lu DGM Bakır'a müebbet hapis verdi.
• Yargıtay bu kararı 2 Temmuz 2002'de bozdu.
• Yeniden yargılama başladı.
• 2 Kasım 2004'te Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi Bakır'ın tutuksuz yargılanmasına karar verdi.
• Daha sonra Bakır kayıplara karıştı. ([turn958070search1)

Sonraki 2026 tarihli aile/yerel basın kaydı da aynı kronolojiyi aktarır ve Bakır hakkında daha sonra “daimi arama” kararı bulunduğunu bildirir. ([turn957941search3)

Sonuç Bu nedenle:

“Mehmet Şah Bakır, Hüseyin Deniz cinayetinden müebbet aldı.”

cümlesi eksiktir ve yanlış anlaşılabilir.

Doğru ifade:

“Bakır, aralarında Hüseyin Deniz cinayetinin de bulunduğu bir dizi cinayet kapsamında yargılandı; 2001'de verilen müebbet hapis kararı 2002'de Yargıtay tarafından bozuldu ve 2004'te tutuksuz yargılanmasına karar verildi.”

16. Bakır'ın AİHM başvurusu

Burada ilginç bir durum var.

Mehmet Şah Bakır'ın da aralarında bulunduğu Mehmet Şahin and Others v. Turkey, başvuru no. 19596/02 adlı AİHM dosyası bulunuyor.

AİHM 12 Aralık 2006'da Türkiye'nin:

Mehmet Şah Bakır için 6.000 avro

ödemesini içeren dostane çözümü kabul etti. (hudoc.echr.coe.int)

Bu dava:

Hüseyin Deniz cinayetinin failini tespit eden bir karar değildir.

Bakır'ın gözaltı/tutukluluk ve ilgili usul şikâyetleriyle ilgilidir.

Bu nedenle bu AİHM kararını:

“AİHM Bakır'ı Hüseyin Deniz cinayetinin faili kabul etti.”

şeklinde kullanmak kesinlikle yanlış olur.

17. JİTEM bağlantısı

JİTEM yönü çok daha karmaşık.

Proje arşivinde Hüseyin Deniz, Yahya Orhan ve diğer 1992 gazeteci cinayetleriyle aynı veri setinde bulunmaktadır. Ancak proje açıkça bu cinayetlerin her biri için JİTEM bağlantısının ayrı ayrı doğrulanması gerektiğini belirtmektedir.

Hüseyin Deniz özelinde:

JİTEM failliğini doğrudan ortaya koyan belge Bu taramada bulunamadı.

Kontrgerilla/JİTEM iddiası Mevcut.

Musa Anter'in ölümünden hemen sonra yazdığı yazıda Deniz'in dayısı Musa Anter, devlet, köy korucuları ve “kontr-gerilla” ifadesiyle saldırganları suçlamıştır. Bu açık bir Musa Anter yazısı/iddiasıdır, yargı tespiti değildir. ([turn958070search5)

Ayrıca proje arşivindeki Susurluk/JİTEM bağlamı, 1992 gazeteci cinayetlerinin JİTEM ve diğer devlet içi yapılarla ilişkilendirilmesinin daha sonra ortaya çıktığını gösteriyor; fakat Hüseyin Deniz için doğrudan fail tespiti yapılmıyor.

Sonuç JİTEM bağlantısı → İDDİA EDİLDİ

JİTEM'in Hüseyin Deniz cinayetinin faili olduğu → DOĞRULANAMADI

18. “Hizbulkontra” ile ilişkisi

Bu dosyada “Hizbulkontra” ifadesi doğrudan bir mahkeme tespiti değildir.

Proje arşivi, 1992'de bağımsız basında JİTEM-Hizbullah ilişkisinin tartışıldığını; 2011'de Arif Doğan'ın “Hizbul-Kontr” adını kullandığı yönündeki beyanının ise başka bir kaynak hattı olduğunu açıkça ayırıyor.

Hüseyin Deniz için:

“Hizbulkontra tarafından öldürüldü”

ifadesine ulaşmamızı sağlayacak doğrudan kesin kanıt bulunmamaktadır.

Bu nedenle:

Hizbulkontra → bağlamsal iddia

Doğrudan fail → doğrulanamadı

19. Devletin resmi yaklaşımı

Amnesty'nin Kasım 1992 raporu hükümetin bölgedeki öldürmeler konusundaki tutumunu da kaydediyor.

Amnesty, 1992'de güvenlik güçlerinin gazeteci cinayetlerine ilişkin sorumluluğunun reddedildiğini ve kimi açıklamalarn sorumlu tutulduğunu aktarıyor.

Hüseyin Deniz özelinde İçişleri Bakanı İsmet Sezgin'in 12 Ağustos tarihli Cumhuriyet haberinde:

“henüz yakalanan olmadığını”

söylediği aktarılıyor. Aynı gün Emniyet Müdürü Nihat Beşkat ve Halil Göv yönünde açıklamalar yapmıştı. ([turn957941search0)

Dolayısıyla devletin ilk açıklaması:

kesin bir fail ilanı değil, soruşturma/şüpheli takibi

niteliğindedir.

20. 1992'de gazetecilere yönelik saldırılar içindeki yeri

Hüseyin Deniz, 1992'nin yaz aylarındaki gazeteci cinayetleri dizisinin dördüncü Özgür Gündem bağlantılı kurbanı olarak Amnesty tarafından kayda geçirilmiştir. ([turn452637search44)

Önce:

8 Haziran — Hafız Akdemir

sonra:

31 Temmuz — Yahya Orhan

ardından:

5 Ağustos — Burhan Karadeniz ağır yaralandı

ve:

9 Ağustos — Hüseyin Deniz vuruldu.

Amnesty, bu saldırıların iki aylık dönemde gazetecilere yönelik art arda gelen saldırılar olduğunu özellikle vurgulamıştır. ([turn452637search44)

Human Rights Watch da 1992'de öldürülen gazetecilerin büyük kısmının sol veya Kürt yanlısı yayınlarda çalışan kişiler olduğunu, çoğunun hedefli biçimde öldürül(Human Rights Watch.⁵")) ciddi biçimde yetersiz kaldığını kaydetmektedir.

21. Musa Anter bağlantısı

Hüseyin Deniz'in dosyasının önemli bir kişisel/historik bağlantısı Musa Anter'dir.

Sonraki biyografik kaynaklar Deniz'in Anter'in yeğeni olduğunu, Anter'(mezopotamyaajansi.com)r yazı yazdığını belirtmektedir.

Daha da önemlisi Anter, Deniz'in öldür(mezopotamyaajansi.com)a, 20 Eylül 1992'de Diyarbakır'da öldürülmüştür.

Bu nedenle iki olay arasında sadece tarihsel değil, ailevi ve gazetecilik açısından doğrudan bağ bulunmaktadır.

Ama:

Deniz'den sonra Anter'in öldürülmesi = aynı failin kanıtı değildir.

22. “Hüseyin Deniz faili bilinmiyor muydu?”

Burada kaynaklar arasında bir ilginç gerilim vardır.

Bianet'te eşinin anlatımı:

• çevrede insanların saldırıyı gördüğünü,
• korku nedeniyle ifade vermekten kaçındığını,
• ailesini değil, bilindiğini düşündüğünü

aktarmaktadır.

Ancak bu:

aile görüşüdür.

Resmî ve yargısal kaynaklarda belirli faillerin kesinleşmiş mahkûmiyeti ayrı bir mesele olarak kalıyor.

Dolayısıyla:

“Aile failin bilindiğini düşünüyordu.” → AKTARILDI

“Fail kesin olarak şuydu.” → TESPİT EDİLMEDİ

23. Kanıt Matrisi

24. Hukuki durum

25. AİHM açısından özel değerlendirme

Burada iki AİHM hattını birbirine karıştırmamak gerekir.

A) Özgür Gündem / Ersöz dosyası AİHM Komisyonu, Hüseyin Deniz'ilı öldürülen kişilerden biri olarak kayda geçiriyor.

Devlet ise Deniz'in ölümü için Hizbullah bağlantalandığını ve yargılamanın başladığını bildirmiştir.

B) Mehmet Şahin and Others v. Turkey Mehmet Şah Bakır'ın da taraf olduğu AİHM dosyasında 2006'da dostane çözüm gerçekleşmiştir. (hudoc.echr.coe.int)

Bu ikinci karar:

Hüseyin Deniz cinayetinin faili hakkında hüküm değildir.

Dolayısıyla kitapta iki AİHM dosyasını ayrı başlıklarla vermek gerekir.

26. 1992 gazeteci cinayetleri içindeki yeri

Human Rights Watch'ın 1992 raporu toplam 12 gazetecinin öldürüldüğünü ve bunların çoğunun sol veya Kürt yanlısı yayınlarla bağlantılı olduğunu bildiriyor. Liste içerisinde Hüseyin Deniz de bulunuyor. Ayrıca uluslararası gazeteci kuruluşlarının değerlendirmesine göre 1993 başı itibarıyla bu 12 (Human Rights Watch.⁵"))hakkında bir kişinin kovuşturulduğu belirtiliyor.

Hüseyin Deniz bu dizide özellikle dikkat çekiyor çünkü:

31 Temmuz — Yahya Orhan

↓

5 Ağustos — Burhan Karadeniz ağır yaralı

↓

9 Ağustos — Hüseyin Deniz

şeklinde çok kısa süre içinde Özgür Gündem çevresindeki gazetecilere yönelik saldırılar sürmüş(Amnesty International"))rı aynı geniş örüntünün içinde değerlendirmiştir.

27. Zaman tüneli

28. Açık sorular

1. AİHM Komisyonu neden 8 Ağustos tarihini kullandı? Bu, dosyanın çözülmesi gereken en önemli kronolojik problemlerinden biri.

2. Asli otopsi raporu ne diyor? Tek kurşunun giriş yeri, açı ve ölüm nedeni asli rapordan kesinleştirilmeli.

3. Olay yeri tutanağı neden tanık anlatımlarından daha ayrıntılı olarak ortaya çıkmadı?

4. Nihat Beşkat ve Halil Göv hakkında soruşturmanın nihai sonucu ne oldu?

5. Mehmet Gül hakkında açıldığı aktarılan davanın hükmü nedir? Bu özellikle önemli. TİHV'nin 1993 raporu iösteriyor; nihai kararın ayrıca bulunması gerekiyor.

6. Mehmet Şah Bakır'ın üzerinde bulunan Makarov'un balistik raporu nerede? Bu belge bulunursa dosyanın en önemli fiziksel delillerinden biri doğrudan incelenebilir.

7. Aynı silahın gerçekten 12 cinayette kullanıldığına ilişkin asli kriminal rapor mevcut mu?

8. 2001 Bakır kararının gerekçesi tam olarak neydi?

9. Yargıtay 2002 bozma gerekçesi neydi?

10. 2004 tahliye kararının gerekçesi neydi?

11. Bakır'ın daha sonra daimi aramaya alınmasının asli mahkeme kaydı nedir?

12. Hüseyin Deniz cinayetinin JİTEM bağlantısını ileri süren ilk tarihli belge hangisidir? Bu soru şu an açık kalıyor.

13. Hüseyin Deniz dosyasıyla Musa Anter dosyası arasında resmî soruşturma bağlantısı kuruldu mu?

14. Devlet görevlileri tarafından korunma veya ihmal edildiğine dair resmî bir soruşturma yapıldı mı?

29. Sonuç