| Tarih | 1970’ler |
| Yer | Ankara / Türkiye |
| Kategori | Güvenlik ve Devlet Yapıları |
| Araştırma çerçevesi | Resmî kayıtlar, mevzuat, yargı belgeleri, dönem basını ve akademik çalışmalar; kaynakların niteliği ayrı gösterilir. |
| Yayın ilkesi | Belge / İddia / Aktarım / Doğrulanamadı ayrımı; kesinlik iddiası oluşturmayan dil. |
Özel Harp Dairesi, Türkiye’nin Soğuk Savaş dönemindeki savunma yapılanması içinde yer alan askerî bir kurumdu. TBMM’nin 4 Mayıs 1993 tarihli tutanaklarında Millî Savunma Bakanı Nevzat Ayaz’ın verdiği yazılı cevapta, yapının 27 Eylül 1952 tarihli Millî Savunma Yüksek Kurulu kararıyla kurulduğu ve daha sonra Özel Kuvvetler Komutanlığı adını aldığı belirtilmiştir. Böylece kurumun varlığı ve Genelkurmay bünyesindeki yeri resmî parlamenter kayıtlarda açıkça görülmektedir.
Yapının tarihsel bağlamı NATO üyeliği ve Soğuk Savaş koşullarıyla bağlantılıydı. Gayrinizamî harp, işgal halinde gerilla ve karşı-gerilla kapasitesi, sabotaj ve direniş örgütlenmeleri gibi alanlarda hazırlık yapılması, dönemin birçok ülkesinde savunma planlamasının bir parçasıydı. Türkiye’de de Seferberlik Tetkik Kurulu adıyla başlayan yapı daha sonra Özel Harp Dairesi ve Özel Kuvvetler Komutanlığı isimlerini aldı. Bu isim değişiklikleri kurumun tarihsel dönüşümünü izlemek için önemlidir.
Özel Harp Dairesi tartışmasının kamuoyunda büyümesinin başlıca nedenlerinden biri, bu kurumsal yapının bazı siyasi şiddet olaylarıyla ilişkilendirildiği iddialarıdır. 1970’ler ve 1990’lar hakkında yürütülen tartışmalarda “kontrgerilla”, “Gladio” ve “derin devlet” kavramları sık sık aynı bağlamda kullanılmıştır. Ancak bir kurumun gizli savunma faaliyetleri yürütmesi ile belirli bir siyasi cinayet veya hukuk dışı eylemden sorumlu olduğunun kanıtlanması farklı meselelerdir.
2012 yılında TBMM Darbe ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu tutanaklarında da bu ayrım açık biçimde görülür. Komisyon görüşmelerinde Seferberlik Tetkik Kurulu–Özel Harp Dairesi–Özel Kuvvetler Komutanlığı çizgisi ile “Gladio”, “Kontrgerilla” ve “JİTEM” kavramlarının aynı şey olarak kabul edilip edilmemesi tartışılmıştır. Bazı üyeler bu yapıların hukuk dışı faaliyetlerinin ayrıca araştırılmasını savunurken, diğer üyeler resmî kurum ile iddia edilen yapılanmanın birbirine eşitlenmemesi gerektiğini belirtmiştir.
Bu nedenle Özel Harp Dairesi dosyası iki ayrı soruyu birlikte taşır: Birincisi, kurumun resmî tarihçesi ve görev alanı nedir? İkincisi, kamuoyunda bu kuruma atfedilen hukuk dışı faaliyetler hangi somut olaylarda hangi belgelerle ileri sürülmüştür? İlk sorunun resmî cevapları daha nettir; ikinci soru ise olaydan olaya değişen kanıtların incelenmesini gerektirir. Arşivde bu iki katmanın ayrılması, kurum tarihi ile siyasi iddiaların birbirine karışmasını önler.
Birincil kaynaklar arasında kanun ve karar metinleri, TBMM tutanakları, mahkeme kararları, resmî raporlar ve mümkün olduğunda dönem belgeleri bulunur. İkincil kaynaklar olayın bağlamını açıklamak için kullanılabilir; ancak ikincil anlatım, birincil belgenin yerine geçirilmez.