| Tarih | 1987–2002 |
| Yer | Güneydoğu Anadolu |
| Kategori | Güvenlik ve OHAL |
| Araştırma çerçevesi | Resmî kayıtlar, mevzuat, yargı belgeleri, dönem basını ve akademik çalışmalar; kaynakların niteliği ayrı gösterilir. |
| Yayın ilkesi | Belge / İddia / Aktarım / Doğrulanamadı ayrımı; kesinlik iddiası oluşturmayan dil. |
Olağanüstü Hal Bölge Valiliği, 1987’de kurulan ve Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki olağanüstü yönetim ile güvenlik politikalarını bölgesel düzeyde koordine etmek üzere oluşturulan idarî yapıydı. 285 sayılı KHK 14 Temmuz 1987 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Uygulama 19 Temmuz’da sıkıyönetimin bazı illerde kaldırılmasıyla birlikte devreye girdi. Başlangıçta sekiz il bölge yönetimine dahil edildi; bazı komşu iller ise mücavir il statüsüne alındı.
Bölge Valiliğinin temel özelliği, normal valilik sisteminin üzerinde bölgesel bir koordinasyon katmanı oluşturmasıydı. Bu yapı altında kamu düzeni ve güvenlik alanındaki kararların farklı iller arasında eşgüdümlenmesi hedeflendi. 285 sayılı KHK ile Bölge Valisinin görev ve yetkileri ayrıntılandırıldı; Jandarma Asayiş Komutanlığı gibi güvenlik birimleri de bu sistem içinde önemli bir rol üstlendi.
Sistemin sınırları sabit kalmadı. TBMM kayıtlarına göre 1990’da Batman ve Şırnak’ın il olmasıyla sorumluluk alanı yeniden düzenlendi; 1994’te Bitlis ve Elazığ’ın statüleri değişti; 1997’den itibaren bazı illerde OHAL kaldırılarak mücavir il statüsüne geçildi. 2000’de Van, 2002’de ise Hakkâri, Tunceli, Diyarbakır ve Şırnak bakımından sona erme aşamasına gelindi. Bu değişiklikler, OHAL’in tek parça değil, yıllar içinde değişen bir coğrafi yönetim düzeni olduğunu gösteriyor.
Bölge Valiliği modelinin tartışılan yönlerinden biri, güvenlik ihtiyacı ile sivil idarenin sınırları arasındaki ilişkidir. Meclis tutanaklarında iktidar ve muhalefet milletvekilleri aynı yapıyı farklı biçimlerde değerlendirmiştir. Bazı görüşler güvenlik koordinasyonunu öne çıkarırken bazıları olağanüstü yetkilerin hak ve özgürlükler üzerindeki etkilerini eleştirmiştir. Bu kayıtlar, kurumun hukuki yetkileri ile uygulanmasına ilişkin siyasi değerlendirmeleri ayrı ayrı gösterir.
Bugün Bölge Valiliği dosyası, 1987-2002 arasında Türkiye’de güvenlik yönetiminin nasıl örgütlendiğini anlamak için temel kaynaklardan biridir. Kurumun görevlerini anlatan KHK metinleri, il bazındaki değişiklikleri gösteren TBMM kararları ve AİHM’e yansıyan davalar birlikte okunduğunda, olağanüstü yönetimin hukuki ve toplumsal boyutu daha net biçimde ortaya çıkar.
Birincil kaynaklar arasında kanun ve karar metinleri, TBMM tutanakları, mahkeme kararları, resmî raporlar ve mümkün olduğunda dönem belgeleri bulunur. İkincil kaynaklar olayın bağlamını açıklamak için kullanılabilir; ancak ikincil anlatım, birincil belgenin yerine geçirilmez.