| Tarih | 1994 |
| Yer | TBMM / Ankara |
| Kategori | 1990’lar siyasi krizler ve güvenlik politikaları |
| Araştırma çerçevesi | TBMM kayıtları, mevzuat, yargı belgeleri, resmî raporlar ve konuya ilişkin dönem/sonraki araştırmalar birlikte değerlendirilir. |
| Yayın ilkesi | Belge, aktarım, iddia ve kesinleşmiş yargısal tespit ayrı gösterilir. |
1994'te DEP milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırılması ve ardından tutuklanmaları, Türkiye'de siyasal temsil, Meclis'in yetkileri ve terörle mücadele politikalarının kesiştiği önemli bir anayasal ve siyasal kriz oluşturdu. Dosya; 1991 seçimleriyle Meclise giren DEP çizgisindeki milletvekillerinin statüsünü, 2 Mart 1994'teki dokunulmazlık oylamasını, gözaltı ve tutuklama sürecini, daha sonra Anayasa Mahkemesi'nin parti kapatma kararını ve milletvekillerinin ceza davalarını birlikte takip eder.
1991 genel seçimleri sonrasında Sosyal Demokrat Halkçı Parti listelerinden seçilen bazı milletvekilleri daha sonra Demokratik Toplum çizgisinin öncüllerinden biri olan DEP içinde siyaset yaptı. Bu milletvekilleri hakkında devam eden soruşturmalar ve siyasi tartışmalar, 1994 başında yasama dokunulmazlığının kaldırılması gündemini Meclise taşıdı. 2 Mart 1994'te Orhan Doğan, Hatip Dicle, Leyla Zana, Ahmet Türk, Sırrı Sakık ve bağımsız milletvekili Mahmut Alınak'ın dokunulmazlıklarıyla ilgili işlemler yapıldı.
Dokunulmazlıkların kaldırılması, milletvekillerinin parlamentodaki statüsünü doğrudan etkiledi. Orhan Doğan ve Hatip Dicle TBMM'den çıkışta gözaltına alındı; diğer bazı milletvekilleri de izleyen günlerde gözaltına alındı. Dönem kayıtlarına göre milletvekilleri 17 Mart 1994'te tutuklandı. Bu süreçte Ankara DGM Cumhuriyet Başsavcılığı'nın talepleri, TBMM kararları ve adli soruşturma birbirini izledi.
Süreç yalnızca ceza soruşturmalarından ibaret değildi. DEP'in parti olarak faaliyetleri de Anayasa Mahkemesi önüne taşındı ve 16 Haziran 1994'te parti hakkında kapatma kararı verildi. Böylece aynı dönemde hem milletvekillerinin kişisel ceza süreçleri hem de partinin hukuki statüsü ayrı iki yargısal hatta ilerledi. Milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırılması ile parti kapatma kararının aynı şey olmadığı, dosyadaki hukukî kronolojinin en önemli noktalarındandır.
Milletvekillerinin sonraki ceza davalarında Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından verilen hapis cezaları, 1990'ların güvenlik siyaseti ile siyasal temsil arasındaki gerilimi görünür hale getirdi. Leyla Zana, Hatip Dicle, Orhan Doğan ve Selim Sadak hakkında 1994'te verilen mahkûmiyet kararları uzun yıllar Türkiye'nin iç hukuk ve insan hakları gündeminde yer aldı. Daha sonraki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları da yargılamaların adil yargılanma güvenceleri bakımından değerlendirilmesine yol açtı.
Bu olayların siyasal önemi, parlamentoda temsil edilen bir siyasi çizginin güvenlik ve kamu düzeni tartışmaları çerçevesinde ağır hukukî yaptırımlarla karşılaşmasıdır. 1994 süreci, 1991 seçimleriyle başlayan parlamenter temsilin kısa süre içinde parti kapatma, dokunulmazlık kaldırma ve uzun ceza davalarıyla kesilmesine neden oldu. Bu nedenle dosya, yalnızca tek tek milletvekillerinin davaları değil, 1990'ların Türkiye'sinde siyasal alanın sınırlarını anlamak için de önemli bir dönüm noktasıdır.
Hukukî açıdan en önemli ayrım, yasama dokunulmazlığının kaldırılması ile bir kişinin suçlu olduğuna karar verilmesi arasındaki farktır. 1994'te TBMM'nin aldığı kararlar, milletvekilleri hakkında ceza soruşturması ve kovuşturmasının önünü açtı; ardından adli makamların işlemleri başladı. DEP'in kapatılması ise Anayasa Mahkemesi'nin siyasi parti kapatma yetkisi çerçevesinde verdiği ayrı bir karardı. Bu iki süreç birbirini etkilese de aynı hukukî işlemler değildir.
1994'te DEP milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırılması ve ardından tutuklanmaları, Türkiye'de siyasal temsil, Meclis'in yetkileri ve terörle mücadele politikalarının kesiştiği önemli bir anayasal ve siyasal kriz oluşturdu. Dosya; 1991 seçimleriyle Meclise giren DEP çizgisindeki milletvekillerinin statüsünü, 2 Mart 1994'teki dokunulmazlık oylamasını, gözaltı ve tutuklama sürecini, daha sonra Anayasa Mahkemesi'nin parti kapatma kararını ve milletvekillerinin ceza davalarını birlikte takip eder.
1994 DEP süreci sonraki yıllarda Türkiye'deki siyasi parti kapatma davaları, Kürt siyasi hareketinin parlamentodaki temsili ve Avrupa insan hakları hukukunun etkisi açısından önemli bir referans noktası haline geldi. AİHM'nin ilerleyen yıllarda verdiği kararlar, özellikle siyasi temsil hakkı ve adil yargılanma açısından Türkiye'deki uygulamaların Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi standartlarıyla karşılaştırılmasını mümkün kıldı.
1994 DEP süreci sonraki yıllarda Türkiye'deki siyasi parti kapatma davaları, Kürt siyasi hareketinin parlamentodaki temsili ve Avrupa insan hakları hukukunun etkisi açısından önemli bir referans noktası haline geldi. AİHM'nin ilerleyen yıllarda verdiği kararlar, özellikle siyasi temsil hakkı ve adil yargılanma açısından Türkiye'deki uygulamaların Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi standartlarıyla karşılaştırılmasını mümkün kıldı.